მიმდინარე წლის 26 აპრილს, თურქეთში, ბურსის რეგიონის ქალაქ ინეგოლში ჩატარდა ქართული ენის ანუ „დედაენისადმი“ მიძღვნილი სამეცნიერო-პოპულარული კონფერენცია. აღნიშნული თემის შესახებ „თბილისი თაიმსს“ ეთნოლოგი, პროფესორი როზეტა გუჯეჯიანი ესაუბრა.
ქალბატონო როზეტა გვიამბეთ ინეგოლის შესახებ, საიდან გაჩნდა ამ ტერიტორიაზე ქართული დასახლებები?
ინეგოლის რაიონის 20-მდე სოფელი ქართველებით არის დასახლებული, ქალაქ ინეგოლის დაახლოებით 40 პროცენტსაც ქართველები შეადგენენ. რთული ისტორია უძღოდა წინ მარმარილოს რეგიონების ტერიტორიაზე ქართველთა დასახლებების გაჩენას. რუსეთ-თურქეთის 1877-78 წლების ომის შემდეგ, რუსეთის იმპერიის სასტიკი მეთოდებით დაშინებული აჭარის, ნიგალის ხეობის, მაჭახლის, შავშეთ-იმერხევის მოსახლეობის ერთი ნაწილი ტოვებს სამშობლოს და სახლდება თურქეთის შავიზღვისპირეთსა თუ მარმარილოს ზღვის მხარეებში. 1881 წლიდან სახლდებიან ქართველები ინეგოლის სოფლებში. დღეს იქ „მუჰაჯირთა“ მეოთხე-მეხუთე თაობის ქართველები ცხოვრობენ და ჩვენდა გასახარად, ინარჩუნებენ ეროვნულ იდენტობას და კულტურას. ბოლო წლების განმავლობაში რამდენჯერმე შემოვიარე მათი დასახლებები და ყველგან მაოცებდა მოხუცი და საშუალო თაობის თავანკარა ქართული, ტრადიციული ქართული ხევისპირული განსახლებები, ტრადიციული ქართული საოჯახო ყოფა, საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები, ქართული კულტურულ-სამეურნეო ტიპი.
ინეგოლი დიდი ქართული ტრადიციების მხარეა. ინეგოლს დაუკავშირა თავისი ცხოვრება თურქეთელ ქართველთ ილია ჭავჭავაძედ წოდებულმა დიდმა ახმედ მელაშვილმა. ინეგოლის რაიონის ერთ-ერთი ქართული სოფელია ჰაირიე (ქართულად, ხეირიე), საიდანაც გახლდათ ახმედის მეუღლე, ქალბატონი იუქსელი. ახმედმა, სხვა უდიდესი ეროვნული მნიშვნელობის საქმეებთან ერთად, დიდი ამაგი დასდო ინეგოლს: ჰაირიეში ააგო ქართული კულტურის სახლი, უდიდესი წვლილი შეიტანა ინეგოლელ ქართვლთა და სხვა კავკასიური წარმოშობის მოსახლეობის ეთნიკური კულტურების განვითარების საქმეში: შექმნა ფოლკლორული ანსამბლი, დავიწყებას გადაარჩინა უმდიდრესი ეთნომუსიკალური ნიმუშები, შემოგვინახა უმშვენიერესი მაჭახლური ფოლკლორი. დღეს ამ საქმეს მისი ვაჟი, იბერია აგრძელებს. სამუდამო განსასვენებელიც სოფელ ჰაირიეში ჰპოვა ახმედ მელაშვილმა. ამავე სოფლიდან გახლდათ ბატონი ვახტანგ მალაყმაძე (ჰაირი ჰაირიოღლუ), მეცნიერი, ისტორიკოსი, მთარგმნელი, პუბლიცისტი, პოეტი. ახმედის უახლოესი და უერთგულესი თანამებრძოლი. სწორედ ბატონი ვახტანგის ვაჟიშვილი ვაჟა მალაყმაძე (გურჯან ჰაირიოღლუ), იყო დედაენის დღისადმი მიძღვნილი კონფერენციის იდეის ავტორი.
ვისი ორგანიზებით განხორციელდა ღონისძიება და ვინ იყვნენ მონაწილენი?
ღონისძიებას მასპინძლობდა დიდი ტრადიციების მქონე „ინეგოლის კავკასიური ფოლკორისა და კულტურის საზოგადოება“, რომელიც 1977 წლიდან მოქმედებს, მისი თავმჯდომარე, ბატონი ომერ ფარუკ დემირთაში და მთელი ინეგოლის მოსახლეობა.
ამ დღისათვის ინეგოლში საგანგებოდ ჩავიდა საქართველოს ელჩი თურქეთის რესპუბლიკაში, ბატონი ირაკლი კოპლატაძე, მეუღლესთან, ქალბატონ ირინე გივიაშვილთან ერთად. მათ პატივი მიაგეს ორი დიდი ქართველი მოღვაწის – ბატონი ახმედ მელაშვილი-ოზკანისა და ბატონი ვახტანგ მალაყმაძის (ჰაირი ჰაირიოღლუს) ხსოვნას, გვირგვინებით შეამკეს საფლავები. შემდეგ კი დაესწრნენ კონფერენციას.
ღონისძიებას შეუერთდნენ საქარიელი, ბურსელი, სტამბოლელი („ქართული ხელოვნების სახლი“, „ქართული კულტურის ცენტრი“, „სტამბოლის საქართველოსთან მეგობრობის ასოციაცია“ და სხვ.), დუზჯელი ქართველები. დუზჯეს უნივერსიტეტის ადმინისტრაციის დახმარებით, კონფერენციას დაესწრნენ უნივერსიტეტის ქართული ენისა და ლიტერატურის პედაგოგი, ქალბატონი მაკა სალია და სტუდენტები.
კონფერენციის მონაწილეებს მიესალმა „ინეგოლის კავკასიური ფოლკორისა და კულტურის საზოგადოების“ თავმჯდომარე, ბატონი ომერ ფარუკ დემირთაში, რომელიც, მუდამ მხარში უდგას ყოველ კულტურულ ინიციატივას და ჩვენი შარშანდელი სამეცნიერო ექსპედიციის ერთ-ერთი მასპინძელიც იყო. სიტყვით გამოვიდნენ ამავე საზოგადოების წარმომადგენლები: ბატონი ადნან ტაშდემირი, აჰმეთ შენი, დუზჯეს უნივერსიტეტის ქართული ენის პედაგოგი, ქალბატონი მაკა სალია, ხელოვნების მაგისტრი, ისტორიკოსი ფევზი ჩელები, რომელიც არაერთი სამეცნიერო შრომის ავტორია, იკვლევს თურქეთის ქართულ არქიტექტურულ ძეგლებს, ისტორიკოსი მურათ კასაბი, ოსმალური არქივების სპეციალისტი, ბატონი ორჰან ბერიძე. ბატონი ორჰანი ქართული ენის კურსებს უძღვება სტამბოლში და დიდ როლს ასრულებს ადგილობრივ ქართველთა შორის დედაენის ცოდნის გავრცელების საქმეში.
მონაწილეებს სიტყვით მიმართა ჩვენმა ელჩმა თურქეთის რესპუბლიკაში, ბატონმა ირაკლი კოპლატაძემ. სასიხარულოა, რომ მის მხარდაჭერას მუდამ გრძნობენ თურქეთის ქართველები. მონაწილეებს გადაეცათ საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის (საჯარო ბიბლიოთეკა) მიერ გაგზავნილი „დედაენები“ და ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის მიერ გაგზავნილი წიგნები, ბარათები, პლაკატები. საერთოდ, უნდა ითქვას, რომ თურქეთის ქართველთა დედაენით მომარაგების საქმეში დიდი წვლილი აქვს შეტანილი საქართველოს ეროვნულ ბიბლიოთეკას. თურქეთში უკვე რამდენიმე ცენტრი მოგვეპოვენა, სადაც ქართველები დედაენას სწავლობენ. ეს ცენტრები მდებარეობს სტამბოლში, საქარიას რეგიონში, ქოჯაელის რეგიონში. მალე მათ რიცხვს შეემატება ინეგოლის რაიონიც.
ინეგოლში უკვე 1978 წლიდან მოქმედებს ქართული ცეკვების ანსამბლი. აქ ზაფხულობით ტარდება „ჩვენებურების“ ფესტივალი და მასში მონაწილეობენ საქართველოს ფოლკლორული კოლექტივებიც.
26-27 აპრილს სტამბოლს, ბურსას, ადაფაზარს და ინეგოლს ეწვია ჩვენი ცნობილი ხელოვანი, ბატონი ფრიდონ სულაბერიძე, „რუსთავის“ მოცეკვავესთან, ბატონ შოთა კობერიძესთან ერთად. ბატონი ფრიდონი თურქეთში მიიწვია „სტამბოლის ქართული ხელოვნების სახლმა“ (დამფუძნებელი – გიორგი ირემაძე, ხელმძღვანელი – იბერია მელაშვილი). ბატონმა ფრიდონმა ჯერ სტამბოლში, შემდგომ ადაფაზარში, ბურსაში და ბოლოს ინეგოლში ჩაატარა სემინარები ქართული ავთენტური ეთნომუსიკალური კულტურის შესახებ. ფრიდონ სულაბერიძის ვიზიტის შემდეგ, ორიოდე დღეში, „სტამბოლის ქართული ხელოვნების სახლში“ უკვე არსებულ სიმღერის ანსამბლს დაემატა „ცეკვის ანსამბლიც“.
ეს დღეები სამუდამოდ დარჩება თურქეთის ქართველთა მეხსიერებაში.
ხშირად მოხდება ხოლმე თუ არა მსგავსი ღონისძიებების ჩატარება?
დიახ, ვფიქრობ, კარგ ტრადიციას ჩაეყარა საფუძველი და ადგილობრივთა სურვილით მსგავსი კონფერენციები და სემინარები გაისადაც გაიმართება.
ამჟამად თურქეთის ქართველები ემზადებიან 26 მაისისათვის. შარშან მათ პირველად ჩაატარეს საქართველოს დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი ზეიმი და გადაწყვიტეს, რომ ზეიმი ტრადიციად აქციონ და ყოველწლურად აღნიშნონ. წლევანდელი „26 მაისის ზეიმი“ იგეგმება საქარიას მხარეში, საფანჯის რაიონში. ორგანიზებას სწევს „მარმარილოს რეგიონების ქართველთა ჯგუფი“: ერეკლე დავითაძე (ერდოგან შენოლი), გიორგი ირემაძე, უღურ (იმერ) ზუბოღლუ, ფევზი ჩელები (ჩელებაძე), მედიჰა ილდიზი, იბერია მელაშვილი-ოზკანი, მუსტაფა კოლატი, ტეზჯან ბასილაძე, ნური ილიდრიმი (გიორგი ქამადაძე), ოსმან შეიჰოღლუ, გალიფ აიდინი (ქარცივაძე). „26 მაისის ზეიმს“ შეუერთდებიან ქართველები თურქეთის სხვადასხვა მხარეებიდან.
გიორგი ჩუბინიძე 01.05.14
