დიდმარხვის პერიოდში, როცა ზამთარ-გაზაფხულის სეზონიდან გამომდინარე სამარხვო საკვები მწირია ან ძვირია, ადამიანებს ხშირად უწევთ პროდუქტების ეტიკეტებისა და შემადგენლობის შემოწმება, ასევე ხშირად კითხულობენ რამდენად დასაშვებია ესა თუ ის საკვები, საჭიროა თუ არა მოძღვრისგან კურთხევის აღება და სხვა.
ამ საკითხს “თბილისი თაიმსმა” რამდენიმე სტატია მიუძღვნა. ამჯერად გთავაზობთ საინტერესო ინფორმაციას, თუ რატომ ხდება გახსნილება თევზით აღდგომის მარხვაში – ხარებისა და ბზობის დღესასწაულებზე.
ზოგადად, მარხვა ერთ-ერთი უძველესი ჩვეულებაა, რომლის დანიშნულებაც, უპირველეს ყოვლისა, ადამიანის სულიერი ცხოვრების, მისი აზრების, ჩვევებისა და მიდრეკილებების მოწესრიგებაა. ძველ ქართულში სიტყვა “მარხვა” დამახსოვრების, რაიმის არდავიწყების სინონიმადაც გამოიყენებოდა. მარკოზის სახარებაში ვკითხულობთ, როგორ პასუხობს ქრისტე ფარისეველთა გამოწვევას თავისი მოწაფეების უმარხველობასთან დაკავშირებით: “ვერ ხელ–ეწიფების ძეთა სიძისათა, ვიდრე სიძე იგი მათ თანა არს, მარხვად. არამედ მოვლენან დღენი, ოდეს ამაღლდეს სიძე იგი მათგან და მაშინ იმარხვიდენ მას დღესა შინა“.
მარხვის წესი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. თეოლოგების განმარტებით, სამოთხეში “აკრძალული ხილის” არსებობა პირველ მარხვაზე მიუთითებს. ბიბლიის თანახმად, ნოე იყო პირველი ადამიანი, ვისაც ზოგიერთი ცხოველის ხორცის ჭამის ნება დაერთო. ძველი აღთქმის არაერთ წიგნში აღწერილია, რომ განსაცდელის ჟამს ადამიანები დღეებს დათქვამდნენ და მარხულობდნენ, რითაც კოლექტიურ სინანულსა და ღვთისადმი მორჩილებას გამოხატავდნენ.
“ქრისტიანობის გავრცელების პირველ წლებში, მარხვა რამდენიმე დღე გრძელდებოდა. მარხვის წესი მსგავსი იყო მუსლიმური წესისა – მორწმუნე ქრისტიანები მზის ამოსვლიდან მზის ჩასვლამდე არაფერს მიირთმევდნენ. მოგვიანებით, მიიჩნიეს, რომ მარხვის ამგვარი ფორმა ჯანმრთელობისთვის საზიანო იყო, ამიტომ შეიცვალა ეკლესიის მიდგომა. რაც შეეხება ხარებას, ამ დღეს ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიერ მაცხოვრის მუცლადღებას ვზეიმობთ. სადღესასწაულო განწყობის შესაბამისად, სუფრაც შედარებით მდიდრია თევზითა თუ ხიზილალით, განსაკუთრებით კი იმ ქვეყნებში, სადაც ჩვენთვის ესოდენ ძვირი პროდუქტი, ბევრად უფრო იაფი და ხელმისაწვდომია” – განაცხადა „თბილისი თაიმსთან“ საუბრისას თეოლოგიის დოქტორმა, დეკანოზმა ალექსი ქშუტაშვილმა.
უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ზღვისპირა სახელმწიფოების მოსახლეობის რაციონს, ძველად და ახლაც, უმეტესადწილად ზღვასა თუ ოკეანეებში მოპოვებული საკვები შეადგენს. ქრისტეს მოწაფეებიც მებადურები იყვნენ და ძირითადად მეთევზეობით ირჩენდნენ თავს. გავიხსენოთ ის ადგილი სახარებიდან, როცა თევზაობით იმედგაცრუებულებს, ქრისტე მიუთითებს, სად გადააგდონ ბადე. არის კიდევ ერთი შემთხვევა, როცა იესო გალილეის ტბის ნაპირზე ელოდება მოწაფეებს, რომ თევზითა და პურით გაუმასპინძლდეს. ასევე, ხუთი პურითა და ორი თევზით სასწაულებრივად დააპურებს მის მოსასმენად გამოყოლილ ადამიანებს.
თევზის მოხმარებასთან დაკავშირებით წმინდა მამათა წიგნებში არაერთ ცნობას ვაწყდებით. გაგაცნობთ “მცირე სჯულისკანონის” მითითებებს დიდმარხვაში თევზის ნებადართულობის შესახებ:
“ხოლო დიდთა მარხვათა, ერისკაცნი თუ იყვნენ მონანულნი იგი, თევზსა ნუ იხმარებენ, ნუმცა ღვნოსა სუმენ, გარეშე შაბათ-კვრიაკეთასა, ხოლო მონაზონნი თუ იყუნენ, ნუცა თევზსა, ნუცა ზეთსა, ნუცა ღვნოსამცა მიიღებენ ხუთთა მათ დღეთა შვდეულისათა. ხოლო შაბათ-კვრიაკეთა ზეთითა ზავებული ჭამონ და მცირედი ღვნოი მიიღონ, ხოლო თევზი ხარებისა დღესასწაულსა განიხსნან”.
ამრიგად, ერისკაცებისთვის თევზი და ცოტა ღვინო შაბათ-კვირას დაშვებული იყო, მონაზვნებისთვის ამ დღეებში შეიძლებოდა ზეთისა და ცოტა ღვინის მოხმარება, ხოლო თევზი მათთვის ხარების დღესასწაულზე იყო ხსნილი. აღნიშნულს თეოლოგი და ფილოლოგი ედიშერ ჭელიძე შემდეგნაირად განმარტავს: „ადრეულ წმინდა ძეგლებში ხაზგასმა ხდებოდა მხოლოდ ხარების დღეს (თუნდაც ოთხშაბათ-პარასკევს ემთხვეოდეს) თევზით გახსნილების აუცილებლობაზე, რადგან ბზობა როგორც კვირადღე ერისკაცთათვის ისედაც ხსნილი იყო. რუსეთში, XV ს-ის ჩათვლით, სრულიად იყო შენარჩუნებული ზემოგანხილული ათონური ტრადიცია დიდმარხვის შაბათ-კვირის დღეებში და ხარებას თევზის ნებადართულობის შესახებ. ამას მკაფიოდ ადასტურებს კიევის და სრულიად რუსეთის მიტროპოლიტის, წმინდა ფოტის კანონიკური ნაშრომი.“
ექვთიმე მთაწმიდელის მიერ თეოდორე ხუცესისადმი მიწერილ წერილშიც ვკითხულობთ, რომ დიდმარხვაში “თევზისა ჭამაი კვრიაკეთა არა ბრალი არს.”
მარიამ ქალებაშვილი
