“ჰაქოთელ ჰამაყარავი”-ასე ეწოდება ებარულოდ მეფე სოლომონის მიერ დაახლოებით ჩვ.წ.-მდე 960 წელს აგებული ტაძრის „დასავლეთის კედელს“, რომელიც ყველაზე წმინდა, სანუკვარ ადგილად ითვლება ებრაულ სამყაროში.
ძველებრაული ტაძრის კომპლექსიდან მხოლოდ მთის ნიადაგის გასამაგრებელი ქვემო გალავნის დასავლეთი მხარე შემორჩა, არაბებს მისთვის “ჰიათ ელმაბქა” – “ცრემლების ანუ გოდების კედელი” შეურქმევიათ ტაძრის დანგრევით გამოიწვეული მწუხარების გამოსახატავად.
იერუსალიმი იუდაიზმის სიმბოლოდ მეფე დავითის შედეგ იქცა, როგორც ებრაული ერისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბების უდიდესი სტიმული. მათთვის იერუსალიმი და სიონი სინონიმებია. ტაძრის დანგრევა მტრის შემოსევების შედეგად (ჩვ.წ.-მდე 586 წ.) ებრაელთათვის ეროვნულ ტრაგედიად იქცა, ხოლო ხელმეორედ აგებამ (ჩვ.წ.-მდე 516 წ.) სათავე დაუდო მეორე ტაძრის პერიოდს, რომელიც დასრულდა ტაძრის ხელახალი დანგრევით (ჩვ.წ.-ით 70 წ.), როდესაც რომაელთა მხედართმთავარმა ტიტუსმა გაანადგურა იერუსალიმი და გადაწვა ტაძარი.
მეფე გოდების კედელი აშენდა იროდის დროს ჩვ.წ.-მდე I საუკუნეში– ტაძრის კომპლექსის რესტავრაციის გეგმის ფარგლებში. მანამდე სატაძრო კომპლექსი მორიას მთის ბუნებრივი საზღვრებით იყო შემოფარგლული. მისი აგება ებრაული ტომების სულიერ ერთიანობას ისახავდა მიზნად.
თავდაპირველად კედელი მიმდებარე ქუჩებზე 30 მეტრით მაღლა იყო. გოდების კედლის ზუსტი სისქის დადგენა შეუძლებელია. ითვლება, რომ ქვედა ნაწილში მისი სისქე 4 მეტრს აღწევს, ხოლო ზედა ნაწილში 2 მეტრს შეადგენს. ყველაზე გრძელი ქვა, რომელიც გოდების კედლის გვირაბებში გვხვდება, თითქმის 14 მეტრს აღწევს. იგი სიმყარისათვის პირამიდალური ფორმითაა აშენებული.
კედლების ზედა ნაწილი – მეორე ტაძრის დანგრევის დროს – რომაელთა მიერ იქნა განადგურებული. მათი აღდგენა მოხდა ან ომეიადების მუსულმანური დინასტიის მიერ – ჩვენი წელთაღრიცხვით მე-8 საუკუნეში – ან ფატიმიდების დინასტიის მიერ – მომდევნო საუკუნეში. რესტავრაციის ფარგლებში მათ თავდაპირველ კედელს ქვათა რამდენიმე რიგი დააშენეს, მოედანი კი ახლიდან მოაწყვეს. თავდაპირველი დიდი და სხვადასხვა ზომის ქვებისაგან განსხვავებით, ახალი ქვები შესამჩნევად მცირე, მაგრამ იდენტური ზომისა და ფორმის იყო.
ისტორიკოსთა აზრით, გოდების კედელთან ლოცვის ტრადიცია მე-14 საუკუნიდან მოდის. თუმცა იყო პერიოდები, როდესაც ებრაელებს ვერ წარმოედგინათ, რომ ოდესმე დადგებოდა დრო, როდესაც ისინი წმინდა ქალაქში ამოვიდონენ, ამ ქვას შეეხებოდნენ და ისე აღავლენდნენ ლოცვას. იორდანიის მიერ ძველი ქალაქის დაპყრობის შემდეგ ებრაელებმა თავის სიწმინდესთან მისასვლელად ყველანაირი შესაძლებლობა დაკარგეს. იერუსალაიმელი ებრაელები ჩვეულებისამებრ სიონის მთაზე იკრიბებოდნენ, გოდების კედელს გადაჰყურებდნენ და თავიანთ სამგლოვიარო ლოცვას კითხულობდნენ.
ოსმანელთა ბატონობის დროს, მოგვიანებით კი ბრიტანეთის მანდატის პირობებში, გოდების კედელზე დაშენებულ იქნა კიდევ 16 ვიწრო რიგი. ბრიტანელთა მანდატის დროს დაშენებამ ებრაელებსა და მუსულმანებს შორის ურთიერთობის გამწვავება გამოიწვია.
ისრაელის შეიარაღებული ძალების მიერ ძველი ქალაქი დაიკავების შემდეგ აშენდა მლოცველთათვის და ტურისტებისათვის განკუთვნილი მოედანი და 1967 წლის „შაბუყოთის“ დღესასწაულზე გოდების კედელი პირველად გაიხსნა მლოცველთათვის. დამონტაჟებულ იქნა განათება, რის წყალობითაც მლოცველებს ღამითაც მიეცათ ამ წმინდა ადგილზე ყოფნის შესაძლებლობა. ამ პერიოდში კედელს ქვების კიდევ ერთი რიგი დააშენეს. დღეისათვის გოდების კედელთან სალოცავად გამოყოფილი ტერიტორია 60 მეტრს შეადგენს. დამატებით 20 მეტრს ე.წ. „რობინსონის თაღი“ იკავებს.
ყოველწლიურად გოდების კედელთან 8 მილიონი მლოცველი მიდის, რომლებიც აღავლენენ ლოცვას: „და შენს ქალაქ იერუსალაიმში მოწყალებით დაბრუნდები“.
აქ ქალები და კაცები ცალ-ცალკე ლოცულობდნენ. ძველად კედლის ბზარებში თურმე რკინის ლურსმნებსაც არჭობდნენ, რაც კურთხევის საწინდარი ყოფილა. ეს იმ შემთხვევაში, თუ ვინმე საზღვარგარეთ მიემგზავრებოდა. დღეს კედელთან მსოფლიო სხვადასხვა კუთხიდან ჩასული, სხვადასხვა სარწმუნოების წარომადგენლები ლოცულობენ. ზოგიერთი თავიანთ სურვილებს, თხოვნას ფურცელზე წერს და კედლის ბზარებში ტოვებს, იმ იმედით, რომ ღმერთი მათ ლოცვას აუცილებლად შეისმენს.
დასავლეთის კედელს – “მოწყალების ჭიშკარსაც” უწოდებენ, რადგან, ხალხის რწმენით, უფლის შარავანდედი აქ არის დავანებული. ბევრი თქმულება არსებობს ამ კედლის შესახებ. ერთ-ერთი მათგანის თანახმად: “უხსოვარ დროს წმიდა ტაძრის (ბეთჰამიკდაშის) სამშენებლო სამუშაო ისრაელის შვილთა სხვადასხვა ფენებზე გადანაწილებულა. დასავლეთის კედლის აგება თურმე ღარიბებს ხვდათ წილად. როცა მტრებს ტაძრის დანგრევა დაუპირებიათ, ზეციური ანგელოზები ჩამოსულან, კედლისათვის თავიანთი ფრთები გადაუფარებიათ და უთქვამთ: ღარიბთა ჯაფით აგებული კედელი არასოდეს დაინგრევა” (ზეევ ვილნაი, “ერეც ისრაელის თქმულებები”. მე-5 გამოცემა).
უკუნ ღამეში დასავლეთის კედელსა და მის მლოცველებს თეთრი მტრედი განასახიერებს, რომელიც ოდითგანვე ისრაელის საკრებულოს სიმბოლოდ ითვლება.
არქეოლოგებმა არც თუ ისე დიდი ხნის წინ დასავლეთ კედლთან აღმოაჩინეს ქვის ბლოკები, რომელთა სიგრძე 13,6 მეტრია, სიგანე – 4,6 მეტრი, სიმაღლე – 3,3 მეტრი, წონა – 628 ტონა. ეს უზარმაზარი ქვის ბლოკი ტაძრის მთის დასავლეთ კედლის გვირაბში მდებარეობს. საუკუნეების მანძილზე ეს ადგილი საცხოვრებლებით იყო დაფარული, ამიტომ, თითქმის პირვანდელი სახით არის შემონახული. გვირაბი უშუალოდ გოდების კედლის ქვეშ მდებარეობს. მიწისქვეშა კედლის სიმაღლე ახლა უკვე ორჯერ აღემატება იმას, რაც მიწის ზემოთაა. მკვლევართა დიდი ინტერესი კლდის გუმბათის მეჩეთისკენ არის მიმართული, თუმცა ეს ყველაზე საინტრესო ადგილი ტაძრის მთაზე მუსულმანების სრულ განკარგვაშია, რის გამოც იქ არქეოლოგიური სამუშაოების ჩატარება აკრძალულია. კვლევა მხოლოდ ებრაულ ნაწილშია შესაძლებელი. ერთი რამ ცნობილია, იმ მოედნის ქვეშ, რომელზედაც დღეს ალ–აქსა და კლდის გუმბათის მეჩეთები დგას, სიცარიელეა. ეს კი იმაზე მიანიშნებს, რომ მის ქვევით რაღაც ნაგებობები უნდა იყოს. მეგალითურ ბლოკში გაკეთებულია ნახვრეტები, რომლებშიც ხის საყრდენებია შემორჩენილი. ეს ხე იმდენად ძველია, რომ გაქვავებულია. მათი ასაკი ათობით ათასი წელი შეიძლება იყოს.
გამოყენებული მასალა: საქართველოს ებრაელთა რაბინების კავშირის გაზეთი „სინათლე“ (#15 – 04.08.2016); „დიდი ზეიმი გოდების კედელთან“-საქართველოს ებრაელთა მსოფლიო კონგრესი-www.georgianjews.org; „რა იმალება გოდების კედლის ქვეშ?“-http://mirchie-love.ge
სოფიკო ნინიკაშვილი
