ქართული საზოგადოება დღეს მრავალი პრობლემის წინაშე დგას, რაც გამოიხატება პირველ რიგში პოლიტიკაში და მისი გავლენით მეცნიერებასი, კულტურაში და ა.შ. ქართულ საზოგადოებას დღეს ნაკლებად აქვს წარმოდგენილი და გააზრებული რა სარგებლობა და აუცილებლობა აქვს ეთნოლოგიის განვითარებას, ეთნოპოლიტიკის მოწესრიგებას და სხვა. ამ და სხვა მრავალ პრობლემაზე, რაც დღეს აქტუალურია და ყურადღებას საჭიროებს ,,თბილისი თაიმსი” ქართულ სამეცნიერო საზოგადოებაში ერთ-ერთ გამორჩეულ და წარმატებულ ეთნოლოგს ქალბატონ როზეტა გუჯეჯიანს ესაუბრა.
ქალბატონო როზეტა მინდა ინტერვიუს დასაწყისში შევეხო ეთნოლოგიის, როგორც მეცნიერების მდგომარეობას საქართველოში, რამდენადაა დაფასებული და ამავდროულად აუცილებელი მისი პოპულარიზაცია?
ეთნოლოგია მეცნიერების ერთ-ერთი აქტუალური მიმართულებაა, რადგან იკვლევს ეთნიკურ კულტურათა ფორმირებისა და განვითარების საკითხებს, ეთნოკულტურულ პროცესებს, ეთნსოსთაშორის ურთიერთობის ტრადიციულ ფორმებსა და კონფლიქტთა მოგვარების შესაძლებლობებს. ნებისმიერ განვითარებულ სახელმწიფოში დიდ ყურადღებას აქცევენ მეცნიეების ამ დარგის განვითარებასა და პოპულარიზებას, რადგანაც იგი არის ჰოლისტური მეცნიერება და მას აქვს ამა თუ იმ ეთნიკური კულტურის მიმართ პროგნოსტიკული დასკვნების გამოტანის საშუალებაც, გამომდინარე მდიდარი ემპირიული მასალიდან. საქართველოში ეთნოლოგიური კვლევის რამდენიმე ცენტრი არსებობს: ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე მოქმედებს ეთნოლოგიის დეპარტამენტი, რომელსაც აქვს საბაკალავრო, სამაგისტრო (ეთნოლოგია, ანთროპოლოგია) და სადოქტორო (ანთროპოლოგია) პროგრამები. ამავე უნივერსიტეტის ინსტიტუციონალურ დაქვემდებარებშია ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, სადაც არსებობს ეთნოლოგიურ მეცნიერებასთან დაკავშირებული ორი განყოფილება: საქართველოს ეთნოლოგიის განყოფილება და კავკასიის ეთნოლოგიის განყოფილება. საქართველოს საპატარიარქოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის უნივერსიტეტშიც მოქმედებს ეთნოლოგიის სადოქტორო პროგრამა და მალე ამოქმედდება სამაგისტროც, ისიც ეთნოლოგიის სახელწოდებით. ამ უნივერსიტეტში მოქმედი ეთნოლოგიის სადოქტორო პროგრამა ერთადერთია საქართველოში. ეროვნული მუზეუმის ფარგლებში არსებობს გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი და ჯანაშიას მუზეუმის ეთნოლოგიის განყოფილება. ბათუმში მოქმედებს ნიკო ბერძენიშვილის სახელობის ინსტიტუტი. სხვადასხვა მუზეუმებში დიდ ყურადღება ექცევა ეთნოგრაფიული კოლექციების გამოფენებს. რასაკვირველია, ეს საკმარისი არ არის, რადგანაც, ვიმეორებ, ეთნოლოგია ერთ-ერთი გამორჩეული მეცნიერებაა, ორიენტირებული ეთნიკური კულტურის კვლევის საკითხებზე და შესაბამისად მას ყურადღება მეტად უნდა ექცეოდეს. განათლების სამინისტრომ გაითვალისწინა ეს რჩევა, მათი დაკვეთით შევადგინეთ სასკოლო პროგრამა და დღეს უკვე საჯარო სკოლებში დამამთავრებელ კლასებში არჩევით დისციპლინად არის „საქართველოს ეთნოლოგია“ შეტანილი. ჩემი აზრით, გათვალისწინებული უნდა იყოს ევროპული გამოცდილება და ყოველ საჯარო სკოლაში სავალდებულო საგნად უნდა დამტკიცდეს მშობლიური ქვეყნის ეთნოლოგიის სწავლება, რადგანაც, დედაენასთან და სამშობლოს ისტორიასთან ერთად, მას გადამწყვეტი როლი ენიჭება მოქალაქის ფორმირების საქმეში.
როგორია ეთნოლოგის როლი ქართული საზოგადოების განვითარების პროცესში?
ეთნოლოგის როლი უფრო მოცულობითი უნდა იყოს, გამომდინარე იმ შესაძლებლობებიდან, რაც ამ მეცნიერებას გააჩნია. ეთნოლოგი ყველაზე კარგად იცნობს საქართველოს ყოფისა და კულტურის ყველა ნიუანსს, მას სიღრმისეულად ესმის ამა თუ იმ ეთნიკური პრობლემის გამომწვევი მიზეზი და ხშირად მოსალოდნელი შედეგებიც გათვალისწინებული აქვს. უცხოეთის დაწინაურებულ სახელმწიფოებში ყველა სახელმწიფო უწყებაში ჰყავთ ეთნოლოგები (ანთროპოლოგები) კონსულტანტებად. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეთნიკური კულტურის ამა თუ იმ მახასიათებელზე მსჯელობისას, სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფებთან მიმართებით, ეკოლოგიური ბალანსის დარღვევის დროს, მიგრაციულ პროცესებთან დაკავშირებით, ენდემურ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა გადარჩენისა და განვითარების და. ა. შ. საკითხების მოგვარების დროს.
როგორ შეაფასებდით დღეს საქართველოში არსებულ ეთნოპოლიტიკას, რამდენად სწორადაა წარმართული და რა პრობლემებია?
ასეთი რამ – ეთნოპოლიტიკა – საქართველოში, სამწუხაროდ, არ არსებობს. ეთნოპოლიტიკური ხედვა გულისხმობს ეთნიკური კულტურის განვითარებისა და გადარჩენის საკითხებზე უწყვეტ ზრუნვას. თვალსაჩინოა ქართული ენის – სახელმწიფო ენის უაღრესად დაკნინებული როლი, როგორც აბრევიატურაზე, ასევე მასმედიის მეტყველებისა და წერითი კულტურის მხრივ; მეტად მცირე დრო ეთმობა სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებელებში ქართული ენის, საქართველოს ისტორიისა და ეთნოლოგიის სწავლებას; საქართველოს შესაბამის სისტემებში გათვალისწინებული აქ არის ქართული ეთნოპედაგოგიკის მიღწევები, ეროვნული სამართლის არცერთი სეგმენტი (1801 წლიდან მოყოლებული, როდესაც რუსეთის იმპერიამ გააუქმა ქართული სახელმწიფო სამართალი) არ არის შესული საქართველოს კონსტიტუციაში. ერთადერთი წინგადადგმული ნაბიჯი ეს არის საქართველოში მცხოვრებ სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფთა კომპაქტურ დასახლებებში სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის გაძლიერება.
როგორ ფიქრობთ რამდენად დაცულია დღეს საქართველოში ეთნიკური უმცირესობები?
ვფიქრობ, ეთნიკურ ჯგუფთა უფლებები დაცულია, მათ აქვთ მშობლიურ ენაზე სწავლის უფლება და მოწესრიგებულია რელიგიური აღმსარებლობის პრობლემებიც, რასაც სამწუხაროდ, მოკლებულნი არიან, ვთქვათ, მეზობელ აზერბაიჯანში, თავიანთ მშობლიურ ტერიტორიაზე მცხოვრები ქართველები, რომელთა რელიგიური უფლებები საკმაოდ შელახულია, ხოლო მუსლიმ ქართველთა ეთნიკურ გრაფაში ჩაწერილია „აზერბაიჯანელი”.
როგორ ფიქრობთ რატომ იწვევს პროტესტის გრძნობას ქართველ მართლმადიდებლებში სხვა რელიგიური უმცირესობების არსებობა?
ეს კითხვა, ბუნებრივია, ყველა, მართლმადიდებელს არ გვეხება, პირადად მე არავითარი პრობლემა არა მაქვს არცერთი რელიგიის მიმდევარ ადამიანთან, თუკი ისიც პატივისცემითაა განმსჭვალული მართლმადიდებელი რელიგიის მიმართ. აგრესია ორმხრივია. მოგეხსენებათ, როგორი ანტიმართლმადიდებლური ისტერიაა საქართველოში გარკვეული არასამთავროებისა და ზოგიერთი კონფესიის მაღიარებელთა მხრიდან. ნებისმიერ ევროპულ ქვეყანაში სამართლებრივი პასუხისმგებლობა ეკისრებათ იმ ჯგუფებს და პიროვნებებს, ვინც ამა თუ იმ რელიგიას, მის სიმბოლიკას შეურაცხყოფს. საქართველში კი აბსოლუტურად დაუცველია მართლმადიდებელთა რელიგიური უფლებები. ეს არ არის გადაჭარბებული, ეს რეალობაა. სწორედ ამიტომაც გაამახვილა ამ საკითხზე ყურადღება საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა. რასკავირველია მართლმადიდებელთა შორის არიან ჯგუფები, რომლებიც შეუწყნარებელნი არიან სხვა კონფესიათა მიმართ. ჶეს, ცხადია, არაქრისტიანული ქმედებაა და, ვფიქრობ, გამოწვეულია ჩვენი ხანგრძლივი ათეისტური ცხოვრებით. ასევე, იმ მუდმივი აგრესიით, რაც ბოლო წლების განმავობაში მიზანმიმართულად მიმდინარეობს საქართველოს საპატრაირქოსა და დედა-ეკლესიის წინააღმდეგ. მოგეხსენებათ, აგრესია, შობს აგრესიას და ყველას ვერ მოვთხოვთ ზნეობის უმაღლესი კატეგორიებით ცხოვრებას.
რა უნდა გააკეთოს საქართველოს მთავრობამ ეთნიკური უმცირესობების დასაცავად და კარგი ურთიერთობის დასამყარებლად?
ვფიქრობ, საქართველოში მცხოვრებ ეთნიკურ ჯგუფებს არავიტარი საფრთხე არ ემუქრებათ და მთავარია, მათი მხრიდანაც გააზრებულ იქნეს მოქალაქეობრივი იდენტობის არსი, გაგრძელდეს სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესი და საკუთარი ეთნიკური კულტურის განვითარების პარალელურად, ჩაებან საქართველოს სახელმწიფო ცხოვრების ყველა მიმართულებაში.
რა პრობლემებია დღეს თურქეთში და აზერბაიჯანში მცხოვრებ ქართველებში, როგორ მიაჩნიათ მათ ქართველობა და რამდენად აქვთ შენარჩუნებული ქართული ადათები?
როგორც უკვე გითხარით, აზერბაიჯანში სერიოზული პრობლემებია ქართველთა ეთნიკური კულტურის განვითარებისა და რელიგიური უფლებების დაცვის მხრივ. თურქეთის რესპუბლიკაში კი მეტად პოზიტიური მიმართულებები იკვეთება. წელს ამოქმედებული კანონის თანახმად, ნებისმიერი ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელ მოსწავლეს, თუკი მათი რაოდენობა 10-ს მიაღწევს, აქვს უფლება მოითხოვოს დედაენის სწავლა. იმედია, ჩვენი განათლების სამინისტრო დროზე შეიმუშავებს პროგრამას და მიაწვდის მას თურქეთის განათლების სამინისტროს, რათა ეს კანონი ქართველებსაც შეეხოთ. აზერბაიჯანისა და თურქეთის ავტოქტონ ქართველთა შორის ძლიერია ეთნიკური იდენტობის განცდა და ამ მიმართულების განვითარებას საქართველომ უნდა შეუწყოს ხელი. დღემდე დედაენის სწავლება თურქეთში (საკვირაო სკოლების სახით) მხოლოდ ადგილობრივი ქართველების ღვაწლით ხორციელდებოდა, მათი ფინანსებითა და რესურსებით. ეთნიკური კულტურის მრავალი სეგმენტი ცოცხალია და მთავარია, დედაენის ცოდნის კვდომა იქნეს შეჩერებული.
მინდა ინტერვიუში შევეხო ტერმინოლოგიის პრობლემას, რომელიც არის დღეს საზოგადოებაში და ხშირად საქართველოში წარმოდგენილ ეთნოსებს, ტერიტორიული ერთეულების დასახელებებს არასწორად წარმოთქვამენ და განიხილავენ. რას იტყოდით ყოველივე ამის შესახებ და კონკრეტულად რა პრობლემებია ამ მხრივ?
მართალი ბრძანდებით, ტერმინოლოგიურ შეცდმომებს ძალიან ხშირად უშვებს მასმედია და თვით ცნობილი ექსერტებიც კი. ჶეს, ძირითადად, ეხება ეთნიკური ტერმინების არასწორ გამოყენებას. მაგალითად, ჟურნალისტთა და თვით ექსპერტთა დიდი ნაწილიც კი თურქეთში მცხოვრებ ქართველებს „თურქ ქართველს“ უწოდებს, რაც, რასაკვირველია, არასწორია და თურქეთის ქართველთა ეთნიკური უფლებების უხეში დარღვევაა. სწორი ფორმაა `თურქეთში მცხოვრები ქართველი, თურქეთის ქართველი, თურქეთელი ქართველი~. ხშირად გვესმის ასეთი ფრაზები: `აჭარელი ხალხი, სვანი ხალხი”, რაც, ასევე, დიდი შეცდომაა, რადგან ტერმინი `ხალხი~, ისევე, როგორც `ეთნოსი~, `ერი”, `ნაცია~ მიესადაგება მხოლოდ ეთნიკურ ერთობას და არა ეთნოგრაფიულ ჯგუფებს. ძალიან დიდი შეცდომაა, როდესაც ქართველთა ამა თუ იმ ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ ჯგუფს (მოხევეებს მესხებს, ჯავახებს, მეგრელებს, სვანებს, კახელებს დას ხვ. …) `ეთნიკურ ჯგუფად~ მოიხსენიებენ, ეთნიკური არის მხოლოდ და მხოლოდ „ქართველი” (ჩვენს შემთხვევაში, სხვა ყველა მხარის ქართველი ქმნის `ეთნოგრაფიულ ჯგუფს~). შეცდომაა, როდესაც ვამბობთ `ტომით მეგრელი, ხევსური…~. `ტომი~ დღევანდელი სამეცნიერო გაგებით, მხოლოდ და მხოლოდ განვითარების გარკვეული დონის მაჩვენებლი ტერმინია და არა წარმომავლობისა. ჩემი აზრით, ძალიან არაეთიკურია, როდესაც ტელევიზიიდან გაისმის ასეთი ფრაზა: `სვანური ბანდფორმირება~, ამგვარი წინადადების წარმომთქმელი ჟურნალისტი შეურაცხყოფას აყენებს მთელ მხარეს, ზოგადად კი მთელ საქართველოს, ისე, რომ ამას ვერც კი აცნობიერებს. საერთოდ, ეთიკის დაუწერელი ნორმაა, უარყოფითი კონტექსტის დრო კონკრეტული გვარ-სახელი დაფიქსირდეს და არა ამ ადამიანის მხარე, სოფელი, ქალაქი ან ეროვნება.
ბოლოდროინდელი მოვლენებიდან საქართველოში აღსანიშნავია ხშირი დაპირისპირებები მუსლიმებსა და მართლმადიდებლებს შორის, რამ გამოიწვია თქვენი აზრით ეს ყოველივე და ხომ არ თვლით, რომ ეს არის გარკვეული ჯგუფების მიერ პროვოცირებული სკანდალები?
თუკი ყოველ პრობლემას სათითაოდ განვიხილავთ, გამოჩნდება პრობლემის მიზეზები. მოგეხსენბათ, ყოველ ერთეულში, სადაც კი თითქმის იფეთქა კონფლიქტმა, მოქმედებდა გარეშე ფაქტორები. ეკომიგრანტები ათწეულების განმავლობაში მშვიდობიანად თანაცხოვრობდნენ ადგილობრივ მოსახლეობასთან ისე, რომ არვითარი პრობლემები არ იყო. გარეშე ძალების ჩარევით, როგორიც იყო, უცხოური ფონდებიდან შემოდინებული სახსრებით დაფინასებული ჯგუფები, რომლებიც ავტობუსებით გადაადგილდებოდნენ ერთი ადგილიდან მეორეში და ქმნიდნენ მლოცველთა დიდ რაოდენობას, შეიქმნა კონფლიქტის წინაპირობა. აასევე, მოხდა ქრისტიანული სიმბოლიკის შეურაცხყოფა, რაც დარწმუნებული ვარ, არ იყო მუსლიმთა მიერ ჩადენილი, რადგან ნებისმიერი მორწუნე ადამიანი პატივს სცემს სხვა რელიგიასაც. ეს ჩაიდინა პროვოკატორმა.ჶესეც გარედან იყო ინსპირირებული და გათვლილი ადგილობრივ ქრისტიან ქართველთა (ეკომიგრანტები სვანეთიდან) პროვოცირებაზე. რაც შეეხება მინარეთის ცნობილ თემას, ეს საკითხი ფრთხილად განსახილველია და ჯერ-ჯერობით კანონით დარეგულირებული არ არის. მინარეთი არ არის მუსლიმური ლოცვისათვის აუცილებელი ატრიბუტი. მმაგრამ თუკი მრევლის სურვილია მინარეთის აღმართვა, ასეთ შემთხვევაში გათვალისწინებული უნდა იყოს მთელი მოსახლეობის აზრი, რადგან მოგეხსენებათ, მინარეთის არსებობა გულისხმობს დღე-ღამის განმავლობაში მოლის მიერ ხმის გამაძლიერებლიდან მრავალჯერ აღვლენილ მოწოდებას ლოცვისაკენ, რაც, რასაკვირველია, ხმაურიდან გამომდინარე, არღვევს არამუსლიმთა მშვიდი ცხოვრების რიტმს. ჵპრობლემა კანონით უნდა მოწესრიგდეს. ამ მიმართულებით აბსოლუტურად მისაღების საქართველოს საპატრიარქოსა და საქართველოს მუსლიმთა სამმართველოს შორის არსებული დიალოგი. სასურველია დიდლაგის გაღრმავება და ყოველი გარეგანი, მაპოროვოცირებელი ფაქტორების ჩამოცილება.
11.11.13
გიორგი ჩუბინიძე
