„ ამორტიზებული შენობა, ჩამოყრილი ბათქაში, ჩამსხვრეული მინები, მორყეული კარ-ფანჯარა, მოუწესრიგებელი სველი წერტილები და სხვა ინფრასტრუქტურული პრობლემები „- ეს არის ამონარიდი სახალხო დამცველის მიერ ცოტა ხნის წინ გავრცელებული განცხადებიდან, რომელიც მან ხონის ფსიქიატირული დაწესებულების მონახულების შემდეგ გააკეთა.
გარდა ინფრასტრუქტურული პრობლემებისა, ომბუდსმენმა ყურადღება გაამახვილა ასევე ბენეფიციარების მიმართ არასწორ მიდგომასა და ჰოსპიტალიზაციის უარყოფით მხარეებზე.
უკვე წლებია დარგის ექსპერტები და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის ხელმძღვანელები შეთანხმდნენ, რომ ბევრად ეფექტური გამოსავალი არა ადამიანების გამოკეტვა ერთ სივრცეში, არამედ თემზე დაფუძნებული სერვისების მიწოდება და მათი საზოგადოებაში ინტეგრირების ხელშეწყობა.
მიუხედავად ამისა, ჩვენ ქვეყანაში დღემდე ფუნქციონირებს ფსიქიატრიული დაწესებულებები, სადაც საკმაოდ ბევრი პრობლემა და ხარვეზი იკვეთება.
ამ გამოწვევებსა და რისკებზე, ასევე იმ დარღვევებზე, რომელიც ფსიქიატირულ კლინიკებში იკვეთება სახალხო დამცველის აპარატმა “თბილისი თაიმს” მოაწოდა უახლესი კვლევა და მონიტორინგის შედეგები.
ამ მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა უამრავი პრობლემა, მათ შორის ბენეფიციარების მიმართ არაადამიანური მოპყრობა, ღირსების შემლახავი ქმედებები, ასევე ბენეფიციარების სრული არაინფორმირებულობა საკუთარ უფლებებთან დაკავშირებით. სწორედ ამ ხარვეზების გათვალისწინებით უკვე წლებია ომბუდსმენი მიმართავს რეკომენდაციებით მთავრობას და მოუწოდებს მათ მეტი ჩართულობისკენ ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში.
მიუხედავად იმისა, რომ ყოველწლიურად იზრდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროსთვის გამოყოფილი თანხები ბიუჯეტიდან, პრობლემები და ის გამოწვევები, რაც არსებობს ამ კუთხით, მაინც უცვლელია.
„ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვა კვლავაც გამოწვევას წარმოადგენს საქართველოში. პრობლემას წარმოადგენს ფსიქიკური დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის პრაქტიკაში დანერგვა, სფეროს სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შესაბამისად განვითარება. პრობლემებია როგორც დაფინანსების, ასევე ადმინისტრირების კუთხით. „
სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ მოუწოდებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, დაუყოვნებლივ შეიმუშაოს და განახორციელოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგია. ამასთან, უმოკლეს ვადაში უზრუნველყოს ქუტირის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში მყოფი პაციენტების მოთავსება ადამიანის ღირსებასთან თავსებად პირობებში.
რამდენად უარყოფითი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მსგავს პირობებს ბენეფიციარის ჯანმრთელობასა და მისი მკურნალობის საქმეზე და რა არის პრობლემის გადაჭრის გზა, “თბილისი თაიმსს” ამ საკითხებზე ფსიქიატრი ქეთევან სილაგაძე ესაუბრა .
„საქართველოში 1995 წლიდან მოქმედებს ფსიქიატრიული დახმარების სახელმწიფო პროგრამა. სახელმწიფო პროგრამა შედგება, როგორც სტაციონარული , ასევე ამბულატორიული კომპონენტისგან. მთელი საქართველოს მასშტაბით სხვადასხვა ფსიქიატრიული დაწესებულება და ასევე სხვადასხვა მრავალპროფილური ცენტრი, ასევე ფსიქიატრიული დეპარტამენტები აწვდიან ფსიქიატრიულ მომსახურებას მოსახლეობას.
საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტორს და პროფესიული საზოგადოების ექსპერტების მონაწილეობით შემუშავებულია 2015-20 წლის სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს ფსიქიატრიული სერვისების ხელმისაწვდომობის, ხარისხის და ეფექტურობის გაზრდას. ამავე გეგმაში ხაზგასმულია თემზე დაფუძნებული ფსიქიატრიული სერვისების გაფართოება და სტაციონირების საჭიროების მაქსიმალურად შემცირება. მთავარი პრინციპი პაციენტისთვის მისაღები, ხელმისაწვდომი და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მეთოდებით მკურნალობის მიწოდებაა.
როგორც ამბულატორიული ასევე სტაციონარული სერვისები დღეს მრავალი გამოწვევის და პრობლემის წინაშე დგას, რაც ერთის მხრივ რესურსების სიმწირით (როგორც მატერიულური ასევე, პიროვნული), ხოლო მეორე მხრივ, ქართულ საზოგადოებაში სტერეოტიპული და სტიგმის მომცველი დამოკიდებულებით არის განპირობებული. არსებული რესურსების არაეფექტური გამოყენებაც შესაძლოა ერთ-ერთ პრობლემად მოვიაზროთ, რაც ასევე არასასურველ პოზიციაში აყენებს დღევანდელ ქართულ ფსიქიატრიას.
ფსიქიატრიული დაწესებულებები არსებობს და ფუნქცონირებს მთელ მსოფლიოში და დეინტიტუციონალიზაციის პროცესი არ ნიშნავს ფსიქიატრიული სპეციალიზირებული დაწესებულების გაქრობას. დღეისათვის ხელმისაწვდომია ძირითადი ფსიქიატრიული დაავადებების მართვის პროტოკოლები და გაიდლაინები ქართულ ენაზე, ხოლო სხვადასხვა წამყვანი ქვეყნის გაიდლაინების მოძიებაც არ წარმოადგენს დიდ პრობლემას.
ჩემთვის ძნელი სათქმელია ყველა დაწესებულების შესახებ, რამდენად თანამედროვე მიდგომებით ხორციელდება პაციენტებზე ზრუნვა და შემიძლია მოგახსენოთ იმ სერვისის შესახებ, რომელშიც მე თავად ვმუშაობ. თბილისში არსებული კრიზისული ინტერვენციის სამსახური, რომელიც საოჯახო მედიცინის ეროვნული სასაწავლო ცენტრის ბაზაზე ფუნქციონირებს და ატარებს სახელმწიფო პროგრამას მოზრდილთათვის და მუნიციპალურ პროგრამას ბავშვებისათვის, ხელმძღვანელობს თანამედროვე გაიდლაინებით და საერთაშორისოდ აღიარებული დაავადების მართვის პროტოკოლებით. სხვა შემთხვევაზე საუბრისას აუცილებელია ვითარების შესწავლა და აუდიტი, რომელშიც მე კომპეტენტური ვერ ვიქნები.
რაც შეეხება ხონის ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ცუდი პირობების აღმოჩენას, ეს პირველი შემთხვევა ნამდვილად არ არის, როდესაც სახალხო დამცველი აქვეყნებს ამ კონკრეტულ დაწესებულებაზე დასკვნას, სადაც არა მარტო პრობლემებზე არის გამახვილებული ყურადღება, არამედ გარკვეულ პროგრესულ ცვლილებეზეც.
რა თქმა უნდა, ჯერ კიდევ ნამდვილად შორია საუბარი საერთაშორისო სტანდარტის დონის დაცვაზე და ამ შემთხვევაშიც, როგორც დასაწყისში აღვნიშნე პრობლემას რესურსების სიმწირესთან ერთად, მათი ეფექტური და მიზნობრივი გამოყენებაც წარმოადგენს.
არასახარბიელო პირობებს და მომსახურე პერსონალის მხრიდან არასათანადო მოპყრობა ნებისმიერ სამედიცინო დაწესებულებაში (და არა მხოლოდ) პაციენტზე პირდაპირმნიშვნელოვნად უარყოფით ზეგავლენას ახდენს. თავისთავად ფსიქიატრიული დაწესებულება გამონაკლის არ წარმოადგენს.
პაციენტს აქვს უფლება მიიღოს მომსახურება, რომელიც დაფუძნებული იქნება ეთიკურ პრინციპებზე და არ დაარღვევს საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ მის უფლებებს.
ფსიქიატრიული ზრუნვის სპეციფიკიდან გამომდინარე ,ჩემი აზრით , პაციენტი-ექიმის და ასევე სხვა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტის ალიანსი მნიშვნელოვან და უმთავრეს რგოლს წარმოადგენს მართვის პროცესში და თავისთავად არაჯანსაღი დამოკიდებულება, ორივე მხრიდან, უარყოფითი გამოსავალის რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.”
ანა ურუშაძე
