„მამა-პაპთაგან ხვედრად შემხვდა დმანისი ძველი”- ეს სტრიქონი ვახტანგ ორბელიანს ეკუთვნის. მხარეს, რომელიც მას და ყველა ქართველს წინაპრებმა შემოგვინახეს, დღეს ძირითადად აქ აღმოჩენილი პირველი ევროპელების ნაშთებით, ზეზვა და მზიათი იცნობენ. ცოტამ თუ იცის, დმანისის ისტორიის, მისი ამჟამინდელი თუ წარსული პრობლემებისა და მიმდინარე პროცესების შესახებ. დედაქალაქიდან სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით 100 კილომეტრის მოშორებით მდებარე ამ ძირძველ კუთხეზე ,,თბილისი თაიმსს” ისტორიკოსი, მეცნიერი და არქეოლოგი ჯუმბერ კოპალიანი ესაუბრა.
როდის იწყება დმანისის არსებობა და როგორ მოვიდა დღემდე გეოპოლიტიკურად ასეთი მნიშვნელოვანი ქალაქი?
– დმანისის შესახებ პირველი ცნობა მეცხრე საუკუნით თარიღდება. ,,ქართლის ცხოვრებაში” ვკითხულობთ, რომ ქართველთა აჯანყებების ჩასახშობად არაბთა ხალიფამ საქართველოში ბუღა თურქი გამოაგზავნა, რომელმაც დმანისი და თბილისი გაანადგურა და გადაწვა. მემატიანეს ცნობით, მან ესაც არ იკმარა, დარიალის ხეობის გავლით დმანისში შემოიყვანა ოსი ოჯახები (,,100 სახლი”) და ამ ტერიტორიაზე დაასახლა.
თვითონ დმანისს სამხრეთის კარიბჭეს ვუწოდებთ, რადგან სამხრეთიდან მომავალი მტერი ძირითადად აქ შემოდიოდა და პირველ დარტყმას დმანისი და დმანისელები იღებდნენ.
დმანისში პირველი ევროპელების ნაშთების აღმოჩენის დროს, 1981-2006 წლებში, თქვენ იყავით დმანისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელის მოადგილე და შემდეგ ხელმძღვანელი. მოგვიყევით ამ გამოცდილებისა და დმანისის ნაქალაქარის მნიშვნელობის შესახებ.
მე საქართველოს შუა საუკუნეების სპეციალობით დავამთავრე ასპირანტურა. 1974 წელს დისერტაცია დავიცავი საქართველოს ისტორიაში, შემდეგ კი თანდათან ჩავერთე არქეოლოგიაში.
იმ პერიოდში არსებობდა სამეცნიერო კერა დმანისის არქეოლოგიური ექსპედიციის სახით. 1980 წელს საბოლოოდ გადავწყვიტე ამ სფეროში გადმოსვლა და ჩავერთე ამ ექსპედიციაში. მისი ხელმძღვანელი იმჟამად დამსახურებელი მეცნიერი და არქეოლოგი ვახტანგ ჯაფარიძე იყო. რამდენიმე წელი ჩვენ ერთად ვიმუშავეთ, შემდეგ კი უფლისაგან მერგო პატივი , რომ ამ ექსპედიციას წლების განმავლობაში გავძღოლოდი.
დმანისი, ცხადია, არის უნიკალური რეგიონი. ჩვენ გვაქვს ერთერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ძეგლი ამ ტერიტორიაზე, დმანისის ნაქალაქარი, რითაც მთელი მსოფლიოს ხალხები ინტერესდებიან და ჩამოდიან იმ ადგილის სანახავად, სადაც ცხოვრობდა ევრაზიის ტერიტორიაზე პირველი ადამიანი. აქ, ფაქტობრივად, აღმოჩნდა ადამიანის ცხოვრების ყველა პერიოდი. პირველი ევროპელების თავის ქალები 1,8 მილიონი წლით თარიღდება.
დმანისში ძირითადად ორი ეთნიკური ჯგუფი, ქართველები და აზერბაიჯანელები, ცხოვრობენ. როგორ შეაფასებთ მათ თანაცხოვრებას? იქმნება რაიმე ყოფითი კონფლიქტი ეთნიკურ ან რელიგიურ ნიადაგზე?
– საერთოდ ქართველი ერი მთელი ისტორიის განმავლობაში არასდროს ჩაგრავდა უცხოელ ტომებს, რომლებიც ჩვენს ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ. ქართველები ტოლერანტობით, ჰუმანურობით, სტუმართმოყვარეობით ერთერთი ყველაზე გამორჩეული ერია მსოფლიოში. ამდენად, აზერბაიჯანელებსა და ქართველებს შორის არავითარი კონფლიქტი არ ყოფილა.
1987 წლის იანვარში დიდი ტრაგედია მოხდა სვანეთში ზვავების შედეგად. სახელმწიფომ იქიდან გამოიყვანა მოსახლეობა და საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში ჩაასახლა, მათ შორის დმანისში. მათთვის სახლები აშენდა, რომელიც ახლა, ფაქტობრივად, მიბმულია რაიონულ ცენტრს. ამან განაპირობა ის, რომ რაიონში საგრძნობლად იმატა ქართველების რაოდენობამ, რომელიც მანამდე მცირე იყო და გაიხსნა ორი საშუალო სკოლა. ყველა ეთნიკური ჯგუფი დიდი სითბოთი შეხვდა სვანების ჩამოსახლებას, იყო მცირე კონფლიქტებიც, თუმცა დღეს დამეგობრებულები არიან ყველანი და არავითარი დაპირისპირება აღარ არსებობს.
დმანისში, განსაკუთრებით კი მის სოფლებში აშკარა დემოგრაფიული კრიზისია. საქსტატის მონაცემებით მოსახლეობის რაოდენობა 1989 წელს დაახლოებით 52000 იყო, 2014 წელს კი 19 000. როგორ ფიქრობთ, რამ განაპირობა მიგრაციის ასეთი ტემპი და რა ღონისძიებება გატარდეს მის შესაჩერებლად?
– ეს არამარტო დმანისის, არამედ მთელი საქართველოს პრობლემაა.
1950-იან წლებში საწარმოები გაიხსნა და ხალხი მთიდან ბარში ჩაჰყავდათ. ეს იყო პირველი უგუნური ქმედება. შემდეგ, 90-იანი წლების არეულობის დროს, მოსახლეობა უმუშევარი დარჩა. ვიღაც-ვიღაცებმა ჩაიგდეს ქონება ხელში. სპეცსამსახურებმა იმუშავეს, რომ ხალხი ერთმანეთისთვის დაეპირისპირებინა, ამას მოყვა სამოქალაქო ომი, აფხაზეთის კონფლიქტი და ა.შ. ქართველების ხელით აკეთებდნენ უცხო ძალები თავის საქმეს. ეს ყოველთვის ასე იყო, მათ შორის ამ პერიოდში. შემდეგ იგივე ძალები მუშაობდნენ იმაზე, რომ სოფლის მეურნეობის პროდუქტი არავის არ ეყიდა. იაფ ფასად შემოჰქონდათ იმპორტული საკვები, რაც კიდევ უფრო აღარიბებდა ქართველს და უწევდა ქვეყნიდან წასვლა. ჩვენმა მტერმა, რომელსაც მიწა სჭირდებოდა, ისტორიულად დაინახა, რომ ჩვენი ერის საკუთარი ტერიტორიიდან აყრა ძალიან რთული იყო, ამიტომ მხოლოდ ასეთი გზებით ცდილობდნენ ქართველების საკუთარი მიწიდან მოცილებას. ამან მიგვიყვანა ასეთ დემოგრაფიულ მდგომარეობამდე. გლობალიზაციამაც ხელი შეუწყო ამ პროცესს.
დმანისში უამრავი ისტორიული, ცნობილი თუ უცნობი ძეგლია, რაც დმანისს დიდ ტურისტულ პოტენციალს სძენს. თქვენი აზრით, რა მდგომარეობაა დმანისში ტურიზმის განვითარების თვალსაზრისით? ტურისტების მისაღებად შექმნილია შესაბამისი პირობები?
– ჩვენ გვაქვს მართლაც დიდი პოტენციალი, რომ მსოფლიოს მრავალი ქვეყნიდან მივიღოთ ტურისტთა ნაკადი, დაინტერესებაც, რა თქმა უნდა, დიდია. ტურისტს კი სჭირდება კარგი მომსახურება. ის აუცილებლად უნდა უზრუნველყო ტრანსპორტით, კვებით, კარგი გზით, სველი წერტილებით, სასტუმროთი და ა.შ.
ეს ყველაფერი დმანისში ნელ-ნელა ეწყობა. კერძო სასტუმროები უკვე მზად არის, მოწყობილია მუზეუმი და პარკი. მე სპეციალურად დავადგინე მარშრუტებიც, რომლის მიხედვითაც ტურისტმა უნდა მოინახულოს დმანისი. აუცილებელი იყო საინფორმაციო ბროშურებიც, რომელიც უკვე დაბეჭდილია სამ ენაზე. რჩება გარკვეული პრობლემები ნაქალაქარში, მაგალითად საპიკნიკე ადგილებისა და სველი წერტილების არარსებობა, თუმცა დმანისი შეიძლება ითქვას, რომ მზად არის ტურისტების მისაღებად.
თქვენი აზრით, ზოგადად რა ძირითადი პრობლემების წინაშე დგას დმანისის მოსახლეობა? რა არის პირველ რიგში გამოსასწორებელი?
– რა თქმა უნდა, დასაქმებაა უპირველესი პრობლემა. ხალხს ფული არ აქვს.
არ შეიძლება ყველაფერი თბილისში გადავიტანოთ. სახელმწიფოს პოლიტიკა უნდა იყოს რეგიონების განვითარება და გაძლიერება. აუცილებლად უნდა გაჩნდეს საწარმოები, სასწავლებლები (განსაკუთრებით პროფესიული), კულტურის კერები და სხვა.
ახალგაზრდობას არ უნდა უწევდეს სხვაგან სიარული, რათა მიიღოს განათლება, სამუშაო ადგილი.
რას ურჩევდით ადამიანებს, რომლებიც დმანისს კარგად არ იცნობენ და მისი მონახულება სურთ?
– ყველა ქართველმა დმანისი, ზეზვა და მზია, აუცილებლად უნდა ნახოს. განსაკუთრებით ახალგაზრდობამ საქართველო, თავის ირგვლივ მდებარე ისტორიული თუ ბუნებრივი ძეგლები უნდა დაათვალიეროს. მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან პატარა ტერიტორია გვაქვს, ყველა მხარეს თავისებური სილამაზე და ინდივიდუალურობა გააჩნია, ადამიანებით დაწყებული, ბუნებით დამთავრებული.
მე ვთვლი, რომ სირცხვილია, როცა არ იცნობ შენს ქვეყანას.
ამასთან დაკავშირებით გამახსენდა ნიკო ნიკოლაძის ერთერთი მოგონება. ის ყვება, რომ პარიზში ყოფნის დროს ერთერთი მეცნიერი, ისტორიკოსი შემხვდა, რომელიც აღმოსავლეთის ქვეყნების ისტორიას იკვლევდაო. მან ბორჯომის ხეობის აღწერა მთხოვა, მაგრამ ჩემდა სასირცხვილოდ არ ვიყავი ბორჯომის ხეობაში ნამყოფიო.
შემდეგ ნიკო ნიკოლაძე საქართველოში რომ დაბრუნდა, სახლში არ მივიდა და პირდაპირ ბორჯომის სანახავად წავიდა. ეს მაგალითი იმიტომ მოვიყვანე, რომ მოვუწოდო ყველას, განსაკუთრებით კი ახალგაზრდებს, რომ აუცილებლად ნახონ საქართველოს ყველა კუთხე!
აკაკი ალაგარდაშვილი
