სოციალური ქსელი დიდი შეუზღუდავი სივრცეა, რომელიც „გადაჭარბებული„ თავისუფლების გამო ხშირად ხდება კრიტიკის საგანი. გამოხატვის თავისუფლებასა და ცილისწამებას შორის არსებული მყიფე დილემები კი სწორედ ამ უკანასკნელს უკავშირდება.
რა არის ცილისწამება და როგორ განმარტავს მას ქართული კანონმდებლობა ?
საქართველოს კანონში „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ„ ვკითხულობთ – ცილისწამება ეს არის არსებითად მცდარი ფაქტის შემცველი და პირისთვის ზიანის მიმყენებელი, მისი სახელის გამტეხი განცხადება.
2004 წლიდან მოყოლებული საქართველოში ის დანაშაულს აღარ წარმოადგენს. კანონი ერთმანეთისგან მიჯნავს საჯარო და კერძო პირს და ცილისწამებას თითოეული მათგანის შემთხვევაში განსხვავებულად აწესრიგებს. ცილისწამება „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 და მე-14 მუხლებშია მოწესრიგებული.
ბოლო პერიოდში გააქტიურდა საუბარი იმასთან დაკავშირებით, რომ ცილისწამება, როგორც დანაშაულებრივი ქმედება, ცალკე იქნება კვალიფიცირებული კანონით ცილისწამების შესახებ. ამაზე განცხადება საქართველოს ახალმა პრეზიდენტმა თავის პირველივე პრესკონფერენციაზე გააკეთა. მსგავსი მესიჯები იკითებოდა ასევე კათოლიკოს პატრიარქის ილია მეორის საშობაო ეპისტოლეშიც.
ეს განცხადებები მიანიშნებს სამომავლო პერსპექტივაზე, რომლის მიხედვითაც შესაძლებელია ცილისწამება საკანონმდებლო დონეზე დარეგულირდეს. განსაკუთრებით ყურადღება მიექცევა სოციალურ ქსელში გავრცელებულ მცდარ ფაქტებსა და შეურაცხმყოფელ განცხადებებს, რომლებიც კონკრეტული პირების ავტორიტეტს უქმნის საფრთხეს.
ჯერჯერობით უცნობია, მოხდება თუ არა ცილისწამების შესახებ კანონპროექტის მომზადება და მისი განხილვა, თუმცა თემის გააქტიურებასთან ერთად, ასევე გააქტიურდა მსჯელობა იმაზე, რომ ცილისწამების შესახებ კანონი სიტყვის თავისუფლების შეზღუდვის დასაწყისად შეიძლება იქცეს.
რამდენად არის რეალური ცალკეული კანონის მიღება ცილისწამების შესახებ და შეუქმნის თუ არა სიტყვის თავისუფლებას საფრთხეს მსგავსი საკანონმდებლო რეგულაციები, ამ და სხვა კითხვებზე “თბილისი თაიმსს” ესაუბრა იურისტი, “საქართველოს დემოკრატიული ინიციატივის” (GDI) ხელმძღვანელი გიორგი მშვენიერაძე.
„-როგორ შეაფასებთ ჩვენს ქვეყანაში არსებულ საკანონმდებლო რეგულაციებს, რომლებიც ცილისწამებას ეხება ?
საქართველოში სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება მნიშვნელოვნად მაღალი სტანდარტით არის დაცული. „სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს კანონი გამოხატვის თავისუფლების ამერიკულ სტანდარტს იზიარებს, რაც ზოგად ევროპულ სტანდარტზე გაცილებით მაღალია.
ამავე კანონითა და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით მკაფიოდ და ამომწურავად არის დარეგულირებული ცილისწამების საკითხი, რაც სრულ თანხვედრაშია საქართველოს კონსტიტუციით გათვალისწინებულ სტანდარტთან. ცილისწამების არსებული რეგულაცია სამართლიანად აბალანსებს გამოხატვის თავისუფლებისა და ადამიანის პატივისა და ღირსებას, საქმიან რეპუტაციის დაცვის ინტერესებს.
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-2, მე-3 და მე-4 ნაწილები პირს აძლევს საშუალებას მიმართოს სასამართლოს, მოითხოვოს მის წინააღმდეგ გავრცელებული ცილისმწამებლური ცნობების უარყოფა იმავე საშუალებით, რითაც ეს უკანასკნელი გავრცელდა ან/და თავად გასცეს საჯარო პასუხი. აღსანიშნავია, რომ ცილისწამება მხოლოდ სამოქალაქო დავის საგანი შესაძლოა გახდეს.
-ბოლო პერიოდში გააქტიურდა საუბარი ცილისწამების კანონპროექტის შექმნასთან დაკავშირებით. ეს მესიჯები ისმოდა ეკლესიის და პოლიტიკოსების მხრიდანაც. თქვენი აზრით, რა კონკრეტულმა საფუძველმა განაპირობა ამ ინიციატივის გაჩენა და რა სახის შეიძლება იყოს კანონი ცილისწამების შესახებ ?
მიუხედავად აქტიური განხილვებისა, ხელისუფლების წარმომადგენელთა განცხადებები ბუნდოვანია. ისინი საუბრობენ კანონის ზოგად მიზნებზე, თუმცა რა კონკრეტული ნაბიჯები გადაიდგმება ამ მიმართულობით, საზოგადოებისთვის უცნობია.
გამოხატვის თავისუფლების კუთხით ჩვენი ქვეყნის ერთ–ერთი უმნიშვნელოვანესი მიღწევა 2004 წელს ცილისწამების დეკრიმინალიზაცია იყო. ეს მოვლენა ერთი დიდი ნაბიჯია ადამიანის უფლებების, კერძოდ გამოხატვის თავისუფლების სასარგებლოდ. დღეს, ცილისწამება სისხლისსამართლის წესით აღარ ისჯება, თუმცა ბოლო წლებში აქტიურად განიხილება ცილისწამების დასჯადობის აღდგენა, რაც დაუშვებელია, ვინაიდან ცალსახად გააურასებს მდგომარეობას გამოხატვის თავისუფლების კუთხით ქვეყანაში.
რაც შეეხება სხვა სახის რეგულაციებს, მიმაჩნია, რომ ხელისუფლება და განსაკუთრებით, მაღალი პოლიტიკური თანამდებობის პირები, მეტი სიფრთხილით უნდა მოეკიდონ გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვის ნებისმიერ ინიციატივას. გამომდინარე იქიდან, რომ ცილისწამების საკითხი საკმაოდ კარგად რეგულირდება ქართული კანონმდებლობით და ადამიანებს აღჭურავს მათი უფლებების დაცვის ეფექტიანი სამართლებრივი მექანიზმებით, ნებისმიერი მცდელობა ცილისწამების დამატებითი რეგულირებისა გამოიწვევს გამოხატვის თავისუფლების სტანდარტის შემცირებას და შესაძლოა ამ ინციატივის კონსტიტუციურობის პრობლემაც დადგეს დღის წესრიგში.
გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვა მაშინ, როდესაც ეს აუცილებელი არაა, დემოკრატიული საზოგადოების გამართულად ფუნცქიონირებისათვის, მხოლოდ არადემოკრატიული რეჟიმებისთვის, ავტორიტარული სახელმწიფოებისთვისაა დამახასიათებელი, სადაც ხელისუფლება ცდილობს თავისუფალი გამოხატვის ჩახშობას.
-ბევრი ხედავს დილემას და შეუსაბამობას ცილისწამების კანონსა და სიტყვის თავისუფლებას შორის. თქვენ რას ფიქრობთ ამ საკითხზე და რამდენად გამოდგება საფრანგეთის მაგალითი, რომელიც პრეზიდენტმა ახსენა ?
დილემის არსებობაზე საუბრისათვის აუცილებელია ზუსტად ვიცოდეთ კონკრეტული საკითხები და ის შეზღუდვები, რომლის დაწესებაც აპირებს ხელისუფლება. თუმცა, ცილისწამების დამატებითი რეგულირება, მაშინ როდესაც ამის საჭიროება არ დგას ქვეყანაში, აჩენს საფუძვლიან ეჭვს, რომ თითქოსდა კეთილშობილური ინიციატივის უკან დგას ხელისუფლების განზრახვა დამატებითი ბერკეტების შექმნის გზით შეზღუდოს კრიტიკული და მისთვის მიუღებელი აზრი ქვეყანაში.
საფრანგეთის ახალი კანონი კავშირში არ არის ცილისწამებასთან. ის ეხება საარჩევნო პერიოდში მცდარი ინფორმაციის გავრცელების აკრძალვას. კერძოდ, საარჩევნო კამპანიის სამთვიან პერიოდში მოსამართლეები უფლებამოსილნი იქნებიან, რომ დადასტურების შემთხვევაში მიიღონ გადაწყვეტილება მცდარი ინფორმაციის ინტერნეტ სივრციდან დაუყოვნებლივ ამოღების თაობაზე. კანონი მხოლოდ საარჩევნო კამპანიის პერიოდს არეგულირებს და არ აქვს ზოგადი ხასიათი. აღსანიშნავია ისიც, რომ კანონპროექტის განხილვის პროცესში საფრანგეთის პარლამენტმა აღნიშნული ორჯერ ჩააგდო. ასევე, კანონპროექტი შეფასდა, როგორც დასავლეთ ევროპის მასშტაბით პირველი მცდელობა მცდარი ინფორმაციის ჩახშობის წინააღმდეგ, რაც კრიტიკოსთა მოსაზრებით მედიის თავისუფლებაზე ცუდად აისახებოდა. ხაზი უნდა გაესვას იმ ფაქტსაც, რომ ტექნოლოგიური პროგრესის კვალდაკვალ პრაქტიკულად შეუძლებელი ხდება აღნიშნულ საკითხთან ეფექტური ბრძოლა, რაც შედეგობრივად მხოლოდ გამოხატვის თავისუფლების მეტად შეზღუდვას გამოიწვევს, მაგრამ ვერ მიაღწევს სასურველ შედეგს. მითუმეტეს, ისეთი მყიფე დემოკრატიის პირობებში, როგორიც ჩვენ გვაქვს, მსგავსი მასშტაბის რეგულირების მიღებაც კი მნიშვნელოვნად გაზრდის გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვის საფრთხეებს.
სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების ქართული სტანდარტი მეტად ახლოსაა ამერიკულ მოდელთან, რომელიც ცნობილია, როგორც „speech oriented”, ანუ გამოხატვაზე ორიენტირებული. ეს სტანდარტი ხშირ შემთხვევებში უფრო მაღალია ვიდრე წამყვანი ევროპული ქვეყნებისა. ამიტომ, საფრანგეთის მოდელი ჩვენთვის არგუმენტი არ შეიძლება იყოს.
-რა პროგნოზები და მოლოდინები გაქვთ, მოხდება თუ არა უახლოეს პერიოდში ცილისწამების შესახებ კანონპროექტის შემუშავება და რა პერსპეტივები აქვს ამ რეგულაციას ჩვენს ქვეყანაში ?
თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ ამ კანონის მიღებას მხარი დაუჭირა პარლამენტის თავმჯდომარემ და სხვა არაერთმა მაღალი პოლიტიკური თანამდებობის პირმა, ამასთან, კანონს დიდი გულშემატკივარი ჰყავს ერთერთი ყველაზე გავლენიანი ინსტიტუტის, საპატრიარქოს სახით, მეტად სავარაუდოა რომ პროცესები დაიძვრება. წინასწარ შედეგების განჭვრეტა ნაკლებადაა შესაძლებელი, თუმცა ვიმედოვნებთ, რომ გადაწყვეტილების მიმღები პირები მეტი პასუხისმგებლობით მიუდგებიან პროცესს და იტყვიან უარს ქვეყანაში გამოხატვის თავისუფლების შემზღუდავ ინიციატივებზე, წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს ჩვენი ქვეყნის დემოკრატიულობის ხარისხზე არსებითად აისახება.
ცილისწამების წინააღმდეგ ბრძოლის კუთხით ქვეყანაში სამართლებრივი ჩარჩო ერთ-ერთი საუკეთესოა და ის ამ დროისთვის რაიმე სახის ცვლილებას არ საჭიროებს“.
ანა ურუშაძე
